پرشیا

مقدمه‌ای بر تقویم‌های ایرانی

تقويم خراجی:

قبل از حمله‌ی اعراب ایرانیان از تقویم شمسی استفاده نمی‌کردند. با حمله‌ی اعراب، ایرانیان کشاورز که باید به اعراب‌ خراج می‌دادند پس از چند سال متوجه شدند که تقویم عربی نسبت به دوره‌ی کشت و برداشت حرکت می‌کند، و نمی‌توانند خراج خود را در ماه خاصی از این تقویم بپردازند. در نتیجه تقویمی به نام تقویم خراجی به وجود آمد، که تقویمی شمسی بود و شروع آن نيز اول فروردین. سال‌ها بعد در زمان خیام، گروهی از منجمین از جمله خیام جوان، اعتدال فروردین (نیکوست نگويیم اعتدال بهاری، چون آن زمان که در نیم‌کره‌ی شمالی بهار است، در نیم‌کره‌ی دیگر پائیز آغازيده است) را محاسبه می‌کنند، و متوجه می‌شوند که تقويم شمسی‌شان هجده روز می‌زند. در نتيجه ۱۸ روز به تقویم می‌افزایند و آن سال دو بار اول تا هجدهم فروردین دارد. در ضمن، تا اوایل حکومت پهلوی پدر، سال مملکت دوازده ماه سی‌روزه بود و در پايانِ سال پنج روز اضافه داشت.

مقدمه‌ای بر تقویم‌های ایرانی

تقويم خراجی:

قبل از حمله‌ی اعراب ایرانیان از تقویم شمسی استفاده نمی‌کردند. با حمله‌ی اعراب، ایرانیان کشاورز که باید به اعراب‌ خراج می‌دادند پس از چند سال متوجه شدند که تقویم عربی نسبت به دوره‌ی کشت و برداشت حرکت می‌کند، و نمی‌توانند خراج خود را در ماه خاصی از این تقویم بپردازند. در نتیجه تقویمی به نام تقویم خراجی به وجود آمد، که تقویمی شمسی بود و شروع آن نيز اول فروردین. سال‌ها بعد در زمان خیام، گروهی از منجمین از جمله خیام جوان، اعتدال فروردین (نیکوست نگويیم اعتدال بهاری، چون آن زمان که در نیم‌کره‌ی شمالی بهار است، در نیم‌کره‌ی دیگر پائیز آغازيده است) را محاسبه می‌کنند، و متوجه می‌شوند که تقويم شمسی‌شان هجده روز می‌زند. در نتيجه ۱۸ روز به تقویم می‌افزایند و آن سال دو بار اول تا هجدهم فروردین دارد. در ضمن، تا اوایل حکومت پهلوی پدر، سال مملکت دوازده ماه سی‌روزه بود و در پايانِ سال پنج روز اضافه داشت.

تقويم فارسی:

رایج‌ترين تقویم فارسی در جوامع بین‌المللی تقویمی است که در سال ۱۹۲۵ به مجلس رضاخانی ارایه شد، که بر اساس تقویم قدیمی جلالی طراحی شده بود.  تقویم جلالی توسط گروهی از اخترشناسان از جمله خیام در قرن ۱۲ میلادی طراحی شده است، که شامل ۱۲ ماه ۳۰ روزه و یک شبه‌ماه ۵ روزه (در سال‌های کبیسه، ۶ روزه) بوده است.  این تقویم دارای دوره‌های ۳۳ ساله‌ی کبیسه‌ است.  تقویم دیگری که این روزها در کتاب‌های این رشته دیده می‌شود و از محبوبیت خاصی برخوردار است، تقويمی ا‌ست که دکتر احمد بیرشک در دوران پیری ارایه کرد.  تقویم دکتر بیرشک، بر خلاف باور عموم، از دوره‌های ۳۳ ساله (هفت دوره‌ی ۴ ساله و یک دوره‌ی ۵ ساله) تشکیل نشده ‌است، بلکه از دوره‌های ۲۸۲۰ ساله تشکیل شده.  هر دوره به زیر‌دوره‌های ۱۲۸ یا ۱۳۲ ساله تقسیم می‌شود، که هرکدام از آن‌ها نیز به زیر‌زیر‌دوره‌های ۲۹، ۳۳، یا ۳۷ ساله تقسیم می‌شوند که در هرکدام سال‌های مضرب ۴ غیر از آخرین‌شان کبیسه می‌باشد. هر سال ۱۲ ماه دارد که شش‌تای اول ۳۱، پنج‌تای بعد ۳۰، و ماه آخر بر حسب کبیسه بودن یا نبودن ۲۹ يا ۳۰ روز دارد.

تقویم فارسی در سال ۱۹۲۵ در ایران و ۱۹۵۷ در افغانستان شکل فعلی خود را پذيرفت که سال ۱ را با شروع اسلام هم‌آهنگ می‌کند.  اگرچه دوره‌ی اسلامی از ۱۷ ژوئن ۶۲۲ جولائی آغازشده ‌است اما تقويم فارسی فلسفه‌ی اصلی خود را حفظ کرده و در اعتدال بهاری ۶۲۲ جولائی آغاز مي شود.  

تقويم‌های زرتشتی:

زرتشتی‌گری در دوره‌ی ساسانی رواج يافت، وقتی که شاه شاپور اول (۲۵۰ ق.م.) آن را دین رسمی ایران کرد.  پس از حمله‌ی اعراب زرتشتیان در مناطق مختلف پخش شدند که باعث پیدایش گوناگونی در تقویم ایشان شد.  نتیجه‌ آن شد که سه تقویم زرتشتی مختلف امروزه موجود است.  تقویم زرتشتی خورشیدی است و با زمان تاج‌گذاری آخرین پادشاه زرتشتی، یزدگرد سوم، شروع می‌شود.  این تقویم برای روزهای هر ماه یک نام دارد که چنین می‌باشند: ۱. هرمز ۲. بهمن ۳. اردیبهشت ۴. شهریور ۵. اسفندارمذ ۶. خرداذ ۷. مرداذ ۸. دي‌باذر ۹. آزر ۱۰. آبان ۱۱. خور ۱۲. ماه ۱۳. تیر ۱۴. گوش ۱۵. دیبمهر ۱۶. مهر ۱۷. سروش ۱۸. رشن ۱۹. فروردين ۲۰. بهرام ۲۱. رام ۲۲. باد ۲۳. دین‌بدین ۲۴. دین ۲۵. ارد ۲۶. اشتاذ ۲۷. آسمان ۲۸. زامياد ۲۹. مارسفند ۳۰. انیران.  و برای شبه‌ماه‌های پنج روزه نيز: ۱. اهند ۲. اشند ۳. اسفندارمد ۴. اخشتر ۵. بهشت.

سه نوع تقویم زرتشتی امروزه اين‌گونه‌اند:

فصلی: اين تقویم بیش ‌ترین تغییرات را داشته است.  در سال ۱۹۰۶ این تقویم با تقویم گریگوری (میلادی) هم‌آهنگ شد و از آن پس سال نو در ۲۱ مارس شروع می‌شود.  سال‌های کبیسه نیز با سال‌های کبیسه‌ی ميلادی برابر می‌باشد.  ۱۳ ماه دارد: ۱۲تای اول ۳۰ روز، و ماه آخر ۵ يا ۶ روز دارند.

شنشئی: اين تقویم اغلب زرتشتیان ایران است. طرح اصلی چنین بود که هر ۱۲۰ سال یک ماه کبیسه درج می‌کرد، اما باور عموم بر این است که این ماه فقط یک بار و آن هم در هند درج شد.  هر سال ۳۶۵ روز دارد و سال کیسه‌ای در کار نیست.  سال‌ها به همان ۱۳ ماه تقسیم می‌شوند.  این گروه ایده‌ی سال کبیسه با ماه آخر ۶ روزه را رد کردند، زیرا که عدد ۶ را مغایر با تعلیمات زرتشت می‌دانند! با سال‌های ۳۶۵روزه و عدم وجود هیچ‌گونه تصحیح، این تقويم با گذشت زمان حرکت می‌کند و شروع سال ديگر در اعتدال بهاری قرار نخواهد داشت.

قديمی: این تقویم بسیار مانند تقویم قبل است، با این تفاوت که یک‌ماه جلوتر است (احتمالا به علت ماه درج شده در تقویم شنشئی).

با تشكر

پيمان اسلاميان